Kulongosora vya katundu
Ghana, charu cha ku West Africa icho chili na chuma chiwemi, chikuthemba chomene magalimoto ghakufuma ku vyaru vinyake. Pafupifupi 90% ya magalimoto agho ghali mu misewu yake ni gha sekondare-mawoko, chifukwa ghali na bajeti-yaubwezi ndiposo ghakukwana ku munthu waliyose. Ivyo vikayowoyeka, chiŵelengero cha ŵanthu ŵanandi sono ŵakukhumba kugura magalimoto ghaphya gha mtundu - ndipo vikuwoneka kuti msika wa magalimoto mu charu ichi uzamuŵa na mtengo wa madola 10.64 biliyoni gha ku America mu 2028.
Ghana ili na malango ghakupulikikwa makora ghakukhwaskana na magalimoto ghakufuma ku vyaru vinyake:Magalimoto ghakuponoskeka, magalimoto ghambura ntchito na magalimoto ghakuyendeska na woko lamalyero ghakukanizgika (kupaturako agho ghakupangika kuti ghagwiriskike nchito mwapadera). Magalimoto ghachiŵiri-kumanzere-ghakuyendeska ghakwenera kuŵa gha vyaka vyakujumpha 10 yayi. Magalimoto ghose agho ghakufuma ku vyaru vinyake ghakwenera kupokera chikalata cha GSA chakuti ghakukolerana kuti ghaŵe ghawemi ndiposo ghakuvikilirika.
Para tikuyowoya za misonkho:Kwa magalimoto agho ghakugwiliskira ntchito mafuta gha petulo-, kuseŵezeska injini pasi kukung’anamura kuti misonkho yikuchepa, apo kuseŵezeskeka kukuru kukupangiska kuti paŵe misonkho yinandi. Kufuma mu 2024, magalimoto gha magesi agho ghakufuma ku vyaru vinyake ghakuzomerezgeka kufwatulika ku msonkho kwa vyaka 8. Kweniso, ŵakupelekaso msonkho ku magalimoto gha magesi agho ghakuwungana mu chigaŵa ichi.
Para tikuyowoya za mpikisano wa msika, chigaŵa cha magalimoto ghakugwiriskira ntchito-chikulamulirika na mitundu yakufuma ku Japan, US na Germany. Mu malo ghaphya-galimoto, magalimoto gha malonda gha ku China (kusazgapo magalimoto ghakuzirwa-ghakunyamulira vinthu) ghasanga nkhongono yakuzizwiska. Makampani ghanandi gha ku China ghali kukhazikiska kale malo ghakupangira vinthu mu charu ichi, apo ma brand gha pa charu chose nagho ghakukhozga msika wawo - ivyo vikupangiska kuti paŵe mpikisano wakukhora chomene.
Nangauli pali cigomezgo ciwemi, msika uwu ukukumana na masuzgo ghanandi ghakuzirwa: kusoŵa kwa vyakuŵikapo magesi, kusoŵa kwa vyakwendekwenda ku malo ghakutali, kusintha kwa ndondomeko uko kungaŵapo, na kumanyikwa kwakucepa kwa ŵamalonda ŵa ku China awo ŵakupanga magalimoto.
Ivyo vikayowoyeka, mwaŵi unandi nawo ukuchuluka. Wovwiri wa ndondomeko ya boma ku magalimoto ghaphya gha nkhongono, kukhozgera misonkho ku malo ghakupanga vinthu ghakufuma ku vyaru vinyake-ghakuŵika ndalama, na kukhumba chomene magalimoto gha malonda agho ghakulongozgeka na vigaŵa vya migodi na vyakupeleka vyose vikupanga malo ghakukwana ghakuti malonda ghapangike.
Ku makampani agho ghakukhumba kunjira mu msika uwu, chakuzirwa chomene nkhumanya makora ndondomeko za mu charu chawo na kupanga ndondomeko zakuthemba pa nkhongono zawo zikuru.
Vinthu Vikuru ivyo Mukwenera Kukumbuka:
1.Magalimoto ghakugwiriskirika nchito na woko lamalyero ghakwenera kuŵa ghambura kujumpha vyaka 10.
2.Right-magalimoto ghakuyendeska na woko ghakukhumbikwira kuzomerezgeka kusintha pambere ghandaŵe ghakuzomerezgeka pa msewu.
3.Magalimoto ghose agho ghakwiza ku vyaru vinyake ghakwenera kuŵa na Chikalata cha Kuzomerezga; para yayi, ŵangawuskapo yayi mitheto.
4. Padera pa msonkho wa katundu, msonkho wakusazgikira wa 12.5%- (VAT) na msonkho wakusazgikira wa 2.5% wa inshuwalansi ya umoyo vikugwiraso ntchito. Nyengo zose wonani ndondomeko zasonosono, ndipo nchakuvikilirika kugwiliskira ntchito ŵasambizgi ŵaluso awo ŵakupharazga na kuzomerezga vinthu nga ndise.